مقاله عوامل بازدارنده و بافت تاریخی شهر

Arrows on abstract background

3- محدوده و موقعیت بافت تاریخی شهر اردبیل [do_widget id=kl-erq-2]
شهر اردبیل از شهرهایی است که از دیرباز سکونت گاه انسان بوده. هسته اصلی شهر را بازار تشکیل می‌دهد. این شهر بر سر جاده ابریشم با عملکرد خدماتی و تجاری شکل گرفته است. شهر با هسته اصلی بازار رو به گسترش نهاده و افزایش جمعیت شهر باعث توسعه تدریجی آن گردیده و در طی سالیان متمادی به شکل کنونی درآمده است. شکوفایی شهر و اوج عظمت آن در دوران صفویه بوده است. به دلیل اینکه مقبره شیخ صفی‌الدین اردبیلی – مؤسس سلسله صفویه – در این شهر بوده، شهر اعتبار خاصی یافته و در آن بناها و آثار زیادی ساخته شده است. هسته اولیه شهر (بازار) هم‌اکنون، محله بازار نامیده می‌شود. این بافت از یک طرف به خیابان امام خمینی و از طرف دیگر به خیابان کاشانی منتهی می‌شود. با گسترش شهر در دوران بعد بناهای ارزشمند متعددی در اطراف هسته اصلی شهر احداث شده و در حال حاضر مهمترین و باارزش‌ترین بافت شهر از نظر تاریخی و فرهنگی در دل شهر اردبیل واقع است. بافت تاریخی شهر از یک طرف در طول خیابان سی‌متری مدنی به طرف شمال‌شرقی امتداد پیدا می‌کند و از طرف دیگر به خیابان مدرس و گذر عارف محدود می‌شود. میدان امام حسین، میدان عالی‌قاپو، میدان سرچشمه، و میدان عبدالملک میادینی هستند که این بافت را با خیابان امتداد خود محدود می‌کنند. بافت تاریخی حدود 8/92 هکتار مساحت دارد. جمعه مسجد در سمت شمال شرقی، بازار در مرکز و بقعه شیخ صفی در جنوب غربی بافت تاریخی از ارزشمندترین بناهای شهر اردبیل از نظر تاریخی و فرهنگی هستند.(طرح تفصیلی شهر اردبیل1386).
3-1- جغرافیای عمومی استان اردبیل و شهر اردبیل
3-1-2- موقعیت شهر اردبیل
شهر اردبیل در موقعیت 38 درجه عرض شمالی و 48 درجه و 2 دقیقه طول شرقی از نصف‌النهار مبداء قرار گرفته است. این موقعیت از عرض جغرافیایی به‌علت فرونشینی توده‌های هوایی جزء مناطق خشک منطقه‌ای است که تحت تأثیر نوارهای پرفشار جنب حاره قرار دارد.
شهر اردبیل یکی از کهن‌ترین شهرهای ایران به‌شمار می‌رود. این شهر در طول تاریخ سیاسی خود قرن‌های متمادی مرکز آذربایجان و زمانی پایتخت کشور ایران بوده است. کوه سبلان در مغرب اردبیل قرار گرفته است. فاصله سبلان تا شهر حدود 40 کیلومتر است. بلندترین قلّه این کوه زیبا حدود4870 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. ارتفاع شهر اردبیل از سطح دریا حدود 1260 متر است (http://www.ardebilmet.ir ) .
3-1-3- علل و عوامل پیدایش شهر اردبیل
هسته اولیه شهر اردبیل را بازار تشکیل می‌دهد. این شهر بر سر راه ابریشم با عملکرد خدماتی و تجاری شکل گرفته است.
در”جغرافیای شهری” هنگام بررسی علل پیدایش شهرها بیشتر بر چهار نظریه تأکید می‌شود:
1- نظریه هیدرولیک یا مبنای محیط‌گرایی: مفهوم مازاد تولید
2- نظریه اقتصادی: شهر به‌عنوان یک بازار.
3-نظریه شهر به‌عنوان یک پایگاه نظامی و دفاعی
4- نظریه مذهبی: گسترش معابد و عبادتگاه‌ها.
با توجه به وجود بازار به‌عنوان هسته اولیه شهر اردبیل نظریه اقتصادی پیدایش شهر در این شهر بیشتر از نظریه‌های دیگر استناد است.
در نظریه‌های اقتصادی، شهر مرکز مبادله کالا و کانون اصلی تجارت شناخته می‌شود. شهر به‌عنوان مرکز یک ناحیه جغرافیایی باعث می‌شود مبادلات تجاری در داخل ناحیه، همواره در مرکز آن صورت می‌گیرد و تجارت راه دور نیز در آن متمرکز می‌شود.
در این نظریه، شهر کانون برخورد مسیرهای تجاری به‌شمار می‌آید که در بخش بازار، این مسیرها به هم می‌رسند. برای حفظ ثروت شهر و امنیت تجاری آن، اطراف شهر، برج و بارو می‌سازند تا دفاع از آن امکان‌پذیر شود” (شکویی، 1373: 143).
البته به‌نظر برخی نقش عامل مذهبی و وجود جمعه مسجد در اردبیل که به قولی محل عبادت زرتشتیان بوده قوی‌تر از عامل اقتصادی بوده است.
شهر اردبیل به‌دلیل واقع شدن در منطقه‌ای کوهستانی با اقلیم سرد و نیز داشتن تاریخی پرفراز و نشیب همواره تحت تأثیر عواملی گوناگون بوده است. از عوامل طبیعی مؤثر در شکل‌گیری شهر رودخانه بالخلی است که از عوامل بازدارنده رشد آن به طرف جنوب نیز محسوب می‌شود. همچنین شهر به‌علت قرارگیری در منطقه سردسیر بافتی درهم تنیده، منسجم، ارگانیک و غیرمنظم داشته است.
3-1-4- وجه تسمیه شهر اردبیل
در متون قدیمی از شهر اردبیل به نام‌های گوناگونی چون فیروزگرد، مازان فیروز، بازان فیروز، باذان فیروز، پیروزآباد، آرتاویت، آرتاویل، اردویل و اردبیل یاد شده است. حکیم ابوالقاسم فردوسی و یاقوت حموی بنای آن را به فیروز پادشاه ساسانی (459 – 483م) منسوب داشته و نوشته‌اند که شهر اردبیل به‌دستور این پادشاه ساخته شده است. بعضی معتقدند که بنای آن به قبل از دوره سامانیان برمی‌گردد.
اردبیل از دو کلمه ارد و ویل تشکیل شده است که ارد نام روز بیست و پنجم از هر ماه و نیز نام یکی از فرشتگان زرتشی است و به معنی قانونی، مقدس و متشرع است. ویل ریشه بسیار قدیم آریایی دارد و هنوز هم در زبان‌های اروپایی به‌کار می‌رود و به‌معنی شهر مقدس است (زیستا، 1372: 20).
3-1-5- ویژگی های توپولوژیک شهر اردبیل